Sensorika akademiyasi "Sun'iy intellekt kurslari" doirasida tashkil qilingan o'quv dasturimizning 1-blok Kirish qismi bilan tanishing:

Sun'iy Intellekt olami haqida:

Sun'iy intellekt (inglizcha: artificial intelligence; AI) eng keng ma'noda — bu mashinalar, xususan, kompyuter tizimlari tomonidan namoyon etiladigan intellektdir. Bu kompyuter fanlari sohasida tadqiqotlar olib boradigan bir yo'nalish bo'lib, mashinalarga atrof-muhitni qabul qilish va o'rganish hamda intellektdan foydalanish imkonini beruvchi usullar va dasturiy ta'minotlarni ishlab chiqadi. Bu usullar, mashinalarning belgilangan maqsadlarga erishish imkoniyatlarini maksimal darajada oshirish uchun harakatlar qilishini ta'minlaydi. Bunday mashinalarni sun'iy intellekt deb atash mumkin.

Sun'iy intellektning eng mashhur qo'llanmalari qatoriga ilg'or qidiruv tizimlari (masalan, Google Search, Yandex Search), tavsiya tizimlari (YouTube, Amazon va UzumMarketda ishlatiladigan); insoniy nutq orqali o'zaro aloqalar (masalan, Google Assistant, Siri, Alexa, Alisa); avtonom transport vositalari (masalan, Tesla); generativ va ijodiy vositalar (masalan, ChatGPT, DallE, Sora); shuningdek, strategik o'yinlarda (masalan, shaxmat va go) insondan yuqori darajada o'yin o'ynash va tahlil qilish kiradi.

Tushunish lozim:

Sun'iy Intellekt texnologiyalarining yaratilish tarixi va sabablarini tushunib olish uning negiziga kirishga yordam beradi:

* Sun'iy intellekt (SI) yaratilishi tarixi haqida:

1. Dastlabki G'oyalar (1940-yillar): - Sun'iy intellekt g'oyalari 1940-yillarda paydo bo'lgan. Alan Turing, "Turing testi"ni taklif qilib, mashinalarning insoniy intellektni namoyon etish qobiliyatini muhokama qilgan.

2. Birlamchi Ilmiy Tadqiqotlar (1950-1960-yillar): - 1956-yilda Dartmut kolleji konferensiyasida "sun'iy intellekt" atamasi birinchi marta ishlatilgan. Bu davrda dasturlash va matematik mantiq asosida oddiy o'yinlar va muammolarni hal qilishga qaratilgan dasturlar ishlab chiqilgan.

3. Rivojlanish va Qiyinchiliklar (1970-1980-yillar): - SI sohasida dastlabki muvaffaqiyatlar mavjud bo'lgan davrda moliyaviy va ilmiy resurslar yetishmasligi sababli ko'plab loyiha va dasturlar to'xtab qoldi.

4. Qayta Rivojlanish (1990-yildan keyin): - 1990-yillarda kompyuter texnologiyalarining rivojlanishi, katta ma'lumotlar va algoritmlarning takomillashuvi sun'iy intellektni qayta jonlantirdi. Mashinani o'rganish va chuqur o'rganish kabi yangi usullar paydo bo'ldi. 

5. Yangi Sun'iy Intellekt davri (2020-yildan keyin): - OpenAI kompaniyasi Sam Altman va Ilon Mask tomonidan tashkil qilinib, bu texnologiya asosida daromad olish istagida algoritmli mashinaviy dastur yaratish hamda ma'lumotlarni inson ongidagi generatsiya qilinishi kabi "o'ylovchi" dastur yaratildi.

* Sun'iy Intellekt va Neyrotarmoqlarning paydo bo'lish sabablari

1. Texnologik Rivojlanish: - Kompyuterlarning hisoblash quvvati va tezligi oshishi, sun'iy intellektni yanada samarali qilish imkonini berdi.

2. Katta Ma'lumotlar: - Internet va raqamli texnologiyalar tufayli katta ma'lumotlar to'plandi, bu esa sun'iy intellektni o'qitish va rivojlantirish uchun zarur bo'lgan ma'lumotlar bazasini taqdim etdi.

3. Iqtisodiy Talablar: - Ishlab chiqarish, xizmatlar va boshqa sohalarda samaradorlikni oshirish uchun sun'iy intellekt texnologiyalariga talab ortdi.

4. Ijodiy Qo'llanmalarning Rivoji: - Sun'iy intellektning ijodiy sohalarda (masalan, san'at, musiqa, yozuv) qo'llanilishi, yangi imkoniyatlar va innovatsiyalarni yaratdi.

5. Inson Hayotini Yengillashtirish: - Sun'iy intellekt, kundalik hayotda insonlar uchun ko'plab qulayliklarni taqdim etadi, masalan, avtomatlashtirilgan xizmatlar, tavsiya tizimlari va boshqalar.

Neyrotarmoqlar haqida

Neyrosetlar — bu inson miyasining ishini taqlid qiluvchi kompyuter tizimlari. Ular dasturiy kodni tekshirish, rasmlarni chizish video yaratishdan tortib, matnlar va musiqa kompozitsiyalarini yozishga qadar keng ko'lamdagi vazifalarni hal qilishga qodirdir. Neyrotarmoqlar "Ikkinchi uchuvchi" rolini osonlik bilan bajaradi, bu esa ish bajaruvchi mutaxassislarga jarayonlarning bir qismini avtomatlashtirish imkonini beradi.  Ular klassik dastur emas va tayyor algoritmlar bilan ishlamaydi, balki o'qitish jarayonida ularni yozadi. Masalan, agar generativ sun'iy intellektga mingta uy obrazi ko'rsatilsa, u ularni turli xil variantlarda osonlik bilan tanib olish imkoniyatiga ega bo'ladi. Bu yerda fikrlash, ijodkorlik yoki tasavvur yo'q: Barcha jarayonlar formulalar va algoritmlar bilan boshqariladi va bu generatsiya deyiladi.

Neyrotarmoqlarda tahlil jarayoni:

• Neyrotarmoqlar yopiqdir. Biz neyrotarmoq dasturi qanday mezonlar bo'yicha rasmda inson borligini yoki matnning she'r ekanligini "hal qilayotganini" ayta olmaymiz. Bularning barchasi avtomatik ravishda sodir bo'ladi. Dasturchining vazifasi tuzilmani to'g'ri tavsiflash va formulalarni belgilashdir. Shunday qilib, biz inson miyasi ichida nima sodir bo'lishini aniq ayta olmaymiz, nega u itni it sifatida tushunadi, hatto birinchi marta noma'lum it zotini ko'rganida ham. Agar itning dumi bo'lmasa, u sochsiz yoki sun'iy rangga bo'yalgan bo'lsa ham, o'zimiz to'liq anglamaydigan bir qator xususiyatlar orqali biz uni hali ham it sifatida aniqlaymiz.
• Neyronlar tarmoqlarda mustaqildir. Har bir neyron boshqa neyronlarning ish jarayoni bilan bog'liq emas. Ha, ular bir-biridan ma'lumot olishadi, lekin ularning ichki faoliyati boshqa elementlardan bog'liq emas. Shuning uchun, agar bir neyron ishdan chiqsa, boshqa neyron ishlashda davom etadi — bu ishdan chiqish barqarorligi masalasida muhimdir. Bunday barqarorlik biologik neyron tarmoqlariga ham xosdir, ular shikastlangan taqdirda ham ishlashda davom etadi.  Lekin mustaqillikning kamchiligi ham bor: u sababli qarorlar ko'p bosqichli va ba'zida tartibsiz bo'ladi, ularni oldindan aytish va ularga ta'sir ko'rsatish qiyin. 
• Neyrotarmoqlar juda moslashuvchan. Neyronlar o'z mezonlarini tanlaydilar va bir-biridan mustaqil bo'lganligi sababli, Neyrotarmoqlar boshqa mashinani o'rganish modellari bilan solishtirganda ko'proq moslashuvchan. Ularning arxitekturasi biologik nerv tizimining muhim xususiyatlarini meros qilib olgan: O'z-o'zini o'qitish va yangi ma'lumotlarga moslashish qobiliyati, "shovqinlarni" va "kirish ma'lumotlari"ning ahamiyatsiz tafsilotlarini inkor etish imkoniyati bor. Qanday qilib tirik inson tanishlarni to'dada farqlasa, shunday qilib neyrotarmoqlar ham ajratishga va keraksizlarni chiqarib tashlashga o'rgangan.
• Neyrotarmoqlar taxminiydir. Neyron tarmog'i tomonidan berilgan har qanday natija taxminiy va noaniq. Masalan, rasmni tanib olish uchun mo'ljallangan tarmoq "Bu yerda sigir tasvirlangan" degan fikrni faqat ma'lum ehtimollik bilan aytishi mumkin. Va bu ehtimollik har doim yuz foizdan kam. Bundan tashqari, agar bir xil rasmni sun'iy intellektga ikki marta ko'rsatsangiz, u har xil ehtimolliklarni javob sifatida berishi mumkin.
• Neyrotarmoqlar xato qilishi mumkin. Har qanday sun'iy intellekt insondan orqada. Bu, bizning miyamizning quvvatlarini takrorlash hali ham mumkin emasligi sababli sodir bo'ladi. Inson tanasida 86 milliard neyron mavjud, va hozirgacha bu raqamga yaqinlashgan tarmoq yaratilmagan. Zamonaviy Neyrotarmoqlarda taxminan 10 milliard neyron mavjud. Rivojlangan formulalar asosida generatsiya qilingan har qanday mukammallik inson ongi tomonidan hali ham soddalashtirilgan modeldir.

Generatsiya jarayoni

Neyron tarmoqlarda generatsiya qilish jarayoni yangi ma’lumot yoki kontent yaratishga qaratilgan bo‘lib, bu jarayon bir nechta asosiy bosqichdan iborat. Ushbu jarayonlarni tushunish uchun quyidagi bosqichlarga e’tibor berish mumkin:

1. O‘rganish:

   - Ma’lumot yig‘ish: Modelni o‘qitish uchun katta hajmdagi ma’lumotlar to‘plami kerak. Masalan, rasmlar, matnlar yoki ovoz yozuvlari.

   - O‘qitish jarayoni: Ma’lumotlar neyron tarmoqlardan o‘tkaziladi, va bu jarayonda model ma’lumotlardagi elementlarni o‘rganadi. O‘qitish davomida modelning parametrlari optimallashtiriladi, bu esa modelga ma’lumotlar to‘plamidagi xususiyatlarni yaxshiroq o‘rganishga yordam beradi.

2. Model arxitekturasi:

   - Generativ Adversarial Tarmoqlar (GAN): GANlar ikkita asosiy qismdan iborat: generator va diskriminator. Generator yangi ma’lumot yaratadi, diskriminator esa bu ma’lumot haqiqiy yoki soxta ekanligini aniqlaydi. Bu ikki qism bir-biriga qarshi ishlaydi, natijada generator yanada yaxshiroq va haqiqiyroq ma’lumotlar yaratishni o‘rganadi.

   - Variatsion Avtokodlaydiganlar (VAE): VAElar ma’lumotlarni siqib, keyin ularni qayta tiklash orqali yangi namunalar yaratadi. Ular ma’lumotlarni latent fazoga siqib, ushbu fazodan tasodifiy namunalar olib, yangi kontent yaratadi.

3. Generatsiya jarayoni:

   - Latent fazodan namuna olish: Model o‘rganish jarayonida hosil bo‘lgan latent fazodan tasodifiy namunalar oladi. Bu fazo ma’lumotlarning siqilgan ifodalarini o‘z ichiga oladi, va bu yerda har bir nuqta yangi ma’lumotni ifodalashi mumkin.

   - Dekodlash: Olingan namunalar dekoder orqali o‘tkazilib, yangi ma’lumot yoki kontent yaratiladi. Masalan, yangi rasm yoki matn.

4. Optimallashtirish va takomillashtirish:

   - Yo‘qotish funksiyasi: Modelning chiqishi va haqiqiy ma’lumotlar o‘rtasidagi farqni minimallashtirish uchun yo‘qotish funksiyasi ishlatiladi. Bu modelni yaxshilash uchun asosiy vosita hisoblanadi.

   - Takomillashtirish: Model doimiy ravishda o‘qitilib, uning generatsiya qobiliyatlari yaxshilanadi. O‘qitish jarayoni davomida modelning xatolari kamaytirilib, u yanada samarali ishlashga o‘rgatiladi.

Ushbu jarayonlar orqali neyron tarmoqlar turli xil kontentlarni, masalan, tasvirlar, matnlar yoki ovozlarni generatsiya qilishga qodir bo‘ladi. Bu texnologiya ko‘plab sohalarda, jumladan, san’at, o‘yinlar, reklama va boshqa ko‘plab joylarda qo‘llanilmoqda.

Qullanilish sohasi

Neyron tarmoqlar ko‘plab sohalarda qo‘llaniladi. Quyida ularning ba'zi qo‘llanilish sohalari keltirilgan:

1. Tabiiy tilni qayta ishlash (NLP): Matn tuzish va tarjima qilish. Rasm va Videolarni tushunish va generatsiya qilish. Suhbat botlari va virtual yordamchilari bilan muloqot qilish.

2. Tasvirni qayta ishlash: Yuzni aniqlash va tanib olish. Tibbiy tasvirlarni tahlil qilish (masalan, rentgen yoki MRI). Avtomatik tasvirni tasniflash va segmentatsiya.

3. Ovozni qayta ishlash: Nutqni tanish va ovozli buyruqlarni bajarish. Ovozli biometrik identifikatsiya. Ovozli kontentni generatsiya qilish.

4. Avtomobil sohasida: Avtonom haydash tizimlari. Yo‘l belgilari va to‘siqlarni aniqlash. 

5. Moliyaviy xizmatlar: Firibgarlikni aniqlash. Kredit reytingini baholash. Bozor tendensiyalarini prognoz qilish.

6. Sog‘liqni saqlash: Kasalliklarni erta aniqlash va diagnostika qilish. Shaxsiylashtirilgan davolash rejalarini ishlab chiqish. 

7. O‘yin va ko‘ngilochar soha: Realistik o‘yin muhitlarini yaratish. Interaktiv hikoyalarni generatsiya qilish.

8. Reklama va marketing: Shaxsiylashtirilgan reklama kampaniyalari. Foydalanuvchi xatti-harakatlarini tahlil qilish.

9. Ijtimoiy tarmoqlar: Kontentni tavsiya qilish tizimlari. Foydalanuvchi xatti-harakatlarini tahlil qilish.

10. Robototexnika: Ob'ektlarni aniqlash va manipulyatsiya qilish. Avtonom navigatsiya.

Ushbu sohalarda neyron tarmoqlar - muammolarni hal qilishda samaradorlikni oshirish va yangi imkoniyatlarni yaratishda muhim rol o‘ynaydi.

Bilim asoslari:

Sensorika.academy sayti, sun'iy intellekt texnologiyalarini mukammal o'rgatuvchi onlayn sayt shaklida tuzilgan bo'lib, pullik va bepul maqolalardan tashkil topgan. Maqolalarni to'liq va mukammal o'rganib, hayotda va internetdagi vazifalarni bajarishda qullash orqali ko'p pul ishlash mumkin. 

Registratsiya va Kirish

Sensorika.academy saytida ro'yxatdan o'tish bepul ma'lumotlardan foydalanish hamda pullik, professional kurslarni sotib olish imkonini beradi. Akademiya saytida ro'yxatdan o'tish uchun, Kirish tugmasi bosiladi va mobil telefon raqamingizni kiritish kerak. Telefon raqamingizga kelgan sms-kodni saytga kiritish va Ism-Familiyangizni real ma'lumotlar bilan to'ldirish orqali ro'yxatdan o'tgan bo'lasiz. O'z ma'lumotlaringizni passportdai kabi kiritish "Sun'iy Intellekt sohasidagi o'quv kurslarini muvaffaqiyatli bitirganlik tug'risidagi sertifikat"ga haqiqiy ism va familiyangizni avtomatik kiritilishida ahamiyat kasb etadi.

Interfeys bilan tanishish

Sensorika.academy sayti interfeysi, o'zbek tilida mukammal ishlangan onlayn bilim olish platformasi bo'lib, ChatGPT va Neyrotarmoqlarni batafsil o'rganish, ularga promt surovlari jo'natish hamda Kasblar bo'yicha sun'iy intellektni qullash asoslari haqidagi kategoriyalardan iborat. 

Bepul kurs maqolalaridan tashqari pullik kurslarni Humo va UzCard hamda xalqaro Visa va Mastercard kartalari orqali tulov qilib sotib olish imkoni mavjud bo'lib, tulovni amal qilish muddatini shaxsiy profil sahifangizda ko'rishingiz mumkin.

Promt injiniring

Promt bu Sun'iy intellekt asosidagi neyrotarmoqlarga topshiriq berish matni bo'lib, bu matnni professional yaratish sohasi - Prompt-injiniring deb ataladi. 

Quyidagi neyrotarmoq turlariga, istalgan topshiriqni matn usulida kiritishingiz prompt-surovi jo'natish deb ataladi.

ChatGPT

ChatGPT neyrotarmog'i OpenAI kompaniyasi tomonidan yaratilgan, dunyodagi barcha ma'lumotlarni o'z ichiga qamrab olgan, shu ma'lumotlar asosida sizning promt surovingizga javoblar generatsiya qiluvchi sun'iy intellekt dasturi hisoblanadi. OpenAI serverlar va ma'lumotlaridan foydalanuvchi ChatGPT sayti tekstli ma'lumotlar, foto va video (Sora.com) generatsiya qila oladi. Matn tarzida grafikalar, jadvallar, ro'yxat va iqtiboslar keltira oladi. Bunda promt surovi sifatida analiz qilish uchun, nafaqat oddiy topshiriq yoki savol, balki turli pdf, xls, rasm va boshqa ma'lumotlarni ham jo'natish mumkin.

Foto illyustratorlar

Promt asosida rasm va illyustratsiyalar generatsiya qilishga moslashgan neyrotarmoqlar qatoriga ChatGPT bilan bir qatorda - IdeoGram, MidJourney, Dall-E neyrotarmoqalri ham kiradi. Asosan bu neyrosetlar OpenAI server quvvatlari va ma'lumotlaridan TIER-1dan TIER-5gacha bo'lgan daragada API kalit orqali bog'lanib ishlata oladi. 

Video generatorlar

OpenAI kompaniyasining Sora.com video yaratish platformasi kabi Kling, InVideo, HailuoAI servislari 1minutgacha video yarata oladi. Bu videolarni birlashtirish, rang, yorug'lik, epizod, kadr, scenariyalarni promt orqali jo'natish orqali istalgan videolarni "yasash" imkonini beradi. Neyrotarmoqlar yordamida tarixiy voqealarni jonlantirish, fantastik janrda videolar yaratish mumkin. Bu videolarni Youtube platformasiga joylashtirish orqali reklama daromadi olish mumkin.

Mukammal javob olish texnikasi

Istalgan media fayl yoki matnni olish imkonini beruvchi promt topshirig'ini yozish uchun mukammal bilim va tajriba zarur. Sun'iy intellektdagi bilimni istalgan format va shaklda olish promti yozish 1-urinishdayoq amalga oshmasa, keyingi promtni o'zgartirish yoki qushimcha tuzatish va to'ldirishlar berish orqali olingan natijani qayta generatsiya qilish mumkin. Sun'iy intellekt asosidagi neyrotarmoqlar barcha ishni qila oladigan yalqov olimga o'xshaydi. Unga ketma ket tuzatishlar berish, javobdan qoniqmaganligingizni bildirish va o'zgartirishlar kiritishni talab qilish orqali istalgan kontentni olish mumkin. 

Ushbu darsliklar davomida Siz maqolalar, social tarmoqlar uchun postlar va sarlavhalar, Foto va Videolarni professional yaratib olishni o'rganasiz.

Tartib va Ketma-ketlik

Har bir dars maqolani diqqat bilan o'rganib chiqing. Shoshmang! Tezroq natija olish istagida darsliklarni sakrab o'tib, tajriba qilishga shoshilmang. Sun'iy Intellekt bilan suhbat qilish orqali natijaga erishish uchun, inson bilan bo'ladigan suhbat darajasi etarli emas. Bunda barcha istaklarni texnik promtlarga kiritish, olingan natijani qayta tahlilga va kuchaytirish uchun neyrotarmoqqa qaytarish orqali tartibli suhbat qilishni o'rganishingiz lozim.

Soha va Kasblar bo'yicha:

Quyida neyrotarmoqlardan soha va kasblar bo'yicha foydalanish misollari ko'rsatilgan bo'lib, Siz shu soha vakili sifatida qanday yutuq va ijobiy siljishga erishishingiz mumkinligi qisqacha aytib o'tilgan

SMM va Reklama

Ijtimoiy tarmoqlarda reklama matni va scenariysi yozish, reklama qilinayotgan mahsulotning illyustratsiyasi va videosini yaratish mumkin. Eng ta'sirchan reklama matnlari, rasm va videolar orqali maxsulot va xizmatni sotishni tezlashtirish va karrasiga oshirish mumkin. Sun'iy intellekt internetdagi eng xit bo'lgan reklama texnologiyalarini qullaydi va sinovdan o'tib savdo tushumi oshishiga sabab bo'lgan kontentni yaratib beradi.

Biznes va Boshqaruv

Biznesda savdoni oshirish va biznes yoki tashkilot boshqaruvida sun'iy intellekt texnologiyalariga tayanish yaxshi natija bermoqda. Biznesni prognozlash, savdo tushumini monitoring va tahlil qilish, kadrlar tanlovida rezyumelarni tahlil qilish va solishtirish inson omili va boshqaruv mehnatini kamaytirib, qaror chiqarishda kiruvchi ma'lumotlarni tug'ri anglashga imkon beradi.

Medisina

Neyrotarmoqlar yordamida tashxis qo'yish, qon analizini tahlil qilish, MRT va MSKT skaner qog'ozi bo'yicha diagnozni aniqlash, qo'yilgan diagnoz va doktor yozgan dori darmonlarning effektivligini tekshirish mumkin. Hozirda sun'iy intellektli tibbiyot robotlari, doktorga tashxis qo'yishda yordam beruvchi botlar yaratilgan bo'lib, inson umrini saqlab qolish va uzaytirishga xizmat qiladi.

SEO va Kopirayting

Google va Yandex qidiruv tizimlarida maqola orqali TOPga chiqish uchun unikal va foydali matnlar yozish, chaqiruvchi sarlavhalar yaratishni neyrotarmoqlarga topshirish mumkin. Bu usul yordamida frilans saytlarida e'lon qilingan topshiriqlarni bajarib ko'p pul ishlash mumkin.

Onlayn-ta'lim

Sun'iy intellektning bilim bazasi doirasida onlayn kurslar tashkil qilish va o'qituvchi sifatida sun'iy intellekt botini qullash yaxshi natija beradi. Hozirda sun'iy intellektga ulangan ingliz tili va aniq fanlarni o'rgatuvchi chat botlar yaratilgan bo'lib, app dasturlari sifatida mobil telefoningizga o'rnatish orqali foydalanib bilim olishingiz mumkin.

Dizayn va Illyustratorlik

Turli dizaynerlik ishlari, o'y va ofislarni remont qilish yoki moda sohasida namunalar yaratishda sun'iy intellektdan foydalanish yaxshi natijalar bermoqda. Logotiplar, brendbooklar, illyustratsiya va grafik kompozitsiyalar yaratib sotish orqali esa frilans bozoridan mumaygina daromad ishlash mumkin.

Foto va Video kreativlik

Foto va Video yaratish blogerlik va jurnalistika faoliyati uchun 1-darajali vazifa sanaladi. Ta'sirchan foto va esda qo;adigan scenariyali videolar yaratib, instagram va youtube saytlariga joylashtirish orqali, kanalingiz kuzatuvchilarini oshirish va yaxshigina daromad olish mumkin.

Savdo va xizmat ko'rsatish

Savdo va xizmat ko'rsatish sohasi uchun avtomatizatsiya jarayonlarini neyrotarmoqlar yordamida tashkil qilish mumkin. Masalan: Mijozlarga o'qitilgan neyrotarmoq roboti yordamida qung'iroq qilib yangilik va chegirmalar haqida ma'lumot berish, savdo tushumini prognozlash, tovar va xizmatlar aylanmasidagi asosiy drayverlarni avtomatik aniqlash, kelgan mijozni identifikatsiya qilish orqali unga ma'qul tovar va xizmatlarni taklif qilish kabi vazifalarni berish mumkin.